Knut Hamsun urodził się w 1859 roku. Był czwartym dzieckiem ubogiego, wiejskiego krawca. W latach swej młodości imał się różnych zajęć, by zarobić na własne życie. Pracował jako subiekt, szewc, nauczyciel, buchalter, a nawet robotnik budowlany. Dwa razy odbył podróż do USA w celu znalezienia godnej pracy i ,,lepszego życia”, ale nieskutecznie. Powrócił rozczarowany do własnej ojczyzny, do Norwegii, a na dodatek z podejrzeniami pewnej choroby. Na szczęście kuracja rekonwalescencyjna zakończyła się z powodzeniem.  

 

PREKURSOR MODERNIZMU

 

Knut Hamsun uważany jest przez historyków literatury za pioniera współczesnej powieści modernistycznej. Jako jeden z pierwszych zastosował w swoich tekstach nowatorskie techniki prozatorskie, takie jak strumień świadomości (później wykorzystywany z sukcesem przez innych pisarzy) czy monolog wewnętrzny bohatera. We wczesnych latach swojej pracy twórczej jasno sprzeciwiał się realizmowi i podstawom naturalizmu. Jego nowatorski styl pisania stał się inspiracją dla pisarzy, m.in. takich jak: James Joyce, Franz Kafka, Thomas Mann, Maksym Gorki, czy Charles Bukowski. Do tego stopnia wywarł on wpływ na kulturę słowa, że nawet pewnego razu Isaac Singer nazwał Hamsuna ,,ojcem szkoły nowoczesnej literatury”.

 

SZEPT KRWI I SZPIKU KOSTNEGO

 

Proza Knuta Hamsuna to trudna wędrówka przez stany psychiczne i emocjonalne swoich bohaterów. Główne wydarzenia, opisane w fabule, były zazwyczaj tylko tłem do tego, co aktualnie działo się w głowie człowieka, który nie wie sam, co ze sobą ma począć i jaki ma obrać kierunek w swoim życiu. Hamsun dbał o kontekst psychologiczny w utworach, który napędzał jego akcję i, jak sam uważał, nowy wymiar współczesnej dla niego literatury musi przede wszystkim opisywać zawiłości i problemy ludzkiego umysłu (,,szept krwi i błagania szpiku kostnego”). Obnażał nową twarz człowieka, którego to skomplikowana natura stwarza niewyczerpalne pole do wnikliwych badań i dociekliwej obserwacji na płaszczyźnie psychologicznej. To, co dzieje w umyśle człowieka, jest ważniejsze od tego, co robi on własnymi dłońmi.

 

BŁOGOSŁAWIEŃSTWO ZIEMI

 

Powieść opublikowana w 1917 roku to ,,opus magnum” Knuta Hamsuna, tuż obok ,,Głodu”, postrzegana jako utwór napisany w stylu norweskiego nowego realizmu. Błogosławieństwo ziemi to pochwała wartości, jaką jest praca oraz kontakt z naturą. Autor nie kryje się ze swoją niechęcią do nowoczesnego stylu życia, proponuje odrzucić współczesne zdobycze technologii, które tylko negatywnie wpływają na człowieka i jego środowisko, a zamiast tego proponuje nakłonić odbiorcę do życia zgodnego z zasadami prymitywizmu i korzystania z dobrodziejstw natury, jakie niesie ze sobą rolnictwo. Uprawa ziemi dla Knuta Hamsuna to temat przewodni w jego rozważaniach, gdzie na kartach powieści niesie się pochwała pracy na roli.

 

Błogosławieństwo ziemi przedstawia historię pewnej rodziny, która w niekorzystnych dla siebie warunkach przyrodniczych, stara się zagospodarować dla siebie skrawek ziemi, zmagając przy tym z dziką przyrodą oraz nieurodzajną glebą. Epicka narracja przedstawia czytelnikowi etyczny kodeks pracy rolnika i etos trudów na roli.

 

Ten epicki poemat pisany prozą, wyrażający niemały zachwyt nad prostotą egzystencji ludzkiego żywota, prezentuje nam głęboko skrywane tajemnice natury i otaczającego nas świata. Mimo wszystko, utwór Hamsuna dodaje wszak otuchy i nadziei. Ucieczką od chwil zwątpienia i depresyjnego smutku ma być powrót do pierwotnych korzeni człowieczeństwa, a ponadto odkrywanie na nowo dawnych więzi łączących człowieka z prawami przyrody i z Bogiem, od którego otrzymał on tę błogosławioną ziemię, żeby mógł uczynić ją sobie w pełni poddaną.

 

Knut Hamsun (zdjęcia pobrane na licencji Creative Commons z platformy getarchive.net)

 

Błogosławieństwo ziemi to jedno z najwybitniejszych dzieł literackich XX wieku, które w 1920 roku przyniosło Hamsunowi literacką Nagrodę Nobla. 

 

SYMPATYK NAZIZMU

 

Podczas II wojny światowej Knut Hamsun otwarcie udzielał swoje oddane poparcie dla III Rzeszy i ideologii nazistowskiej. Był anglofobem z rasistowskimi poglądami. Jako obywatel Norwegii, nie był przeciwny jej okupacji przez hitlerowską III Rzeszę, a nawet przystał do zwolenników rządów, a raczej reżimu Vidkuna Quislinga, jednego z największych kolaborantów, którego to postać do dziś uznawana jest jako symbol zdrady wobec własnego narodu.

 

Publicznie więc popierał politykę Adolfa Hitlera, pisał o nim pochwalne artykuły, a nawet... czcił jego geniusz dowódcy jako wybitnego męża stanu, który to przywróci dawny ład i porządek w zrujnowanej Europie. A w 1943 roku, w dowód podziwu i uznania, przekazał swój noblowski medal ministrowi propagandy III Rzeszy, Josephowi Goebbelsowi!

 

Zanim spłynęła na niego obsesyjna fascynacja osobą Führera, pod koniec lat 80. XIX w., wyznawał silne pobudki rasistowskie, które popchnęły go do tego stopnia, że napisał on artykuł w The Cultural Life of Modern America. Wyraził w nim swój ogólny sprzeciw wobec mieszaniu się ras. Uznawał czarnoskórych obywateli za ludzi ,,gorszej kategorii” i nie podobało mu się to, że ,,Ameryka założyła mulatową stadninę”.

 

ARESZTOWANIE I PROCES

 

Dnia 13 czerwca 1945 roku, już po zakończeniu II wojny światowej w Europie, laureat Nagrody Nobla, Knut Hamsun, został zatrzymany przez policję i aresztowany za zdradę ojczyzny oraz kolaborację z wrogiem.

 

Z racji podeszłego wieku – miał on wówczas 86 lat – został umieszczony w szpitalu psychiatrycznym w Grimstad. Został zmuszony do poddania się badaniu psychiatrycznemu, które miało weryfikować jego czynności motoryczne, a przede wszystkim stopień logicznego rozumowania. Na podstawie opinii lekarskich zdiagnozowano u niego ,,trwałe upośledzenie zdolności umysłowych”.

 

BOLESNA KARA I KSIĄŻKA

 

Z uwagi na postępującą chorobę umysłową oraz podeszły wiek pisarza, nie tyle odstąpiono od wymierzenia kary Knutowi Hamsunowi za zdradę ojczyzny, co zmniejszoną jej wymiar. Ale i tak była to bardzo dotkliwa kara. Zarzuty o zdradę zostały wycofane, jednak zamiast tego wszczęto postępowanie cywilne wobec niego. W 1948 roku musiał zapłacić ogromną, i tak już obniżoną grzywnę w wysokości 325 000 koron (!). Była to kwota na tyle obciążająca, że spowodowała utratę prawie całego majątku Hamsuna.

 

Odbywając karę domowego aresztu w szpitalu psychiatrycznym, w 1949 r, Knut Hamsun, gdy miał już 90 lat, wydał swoją, ostatnią książkę zatytułowaną ,,Na zarośniętych ścieżkach”. Jest to zapis jego osobistych doświadczeń, coś w rodzaju własnego, pamiętnika w którym przedstawia własne przemyślenia na temat starości, przemijania, przebiegu własnego procesu i oczekiwania na wyrok. Subiektywny testament starzejącego się człowieka, który stara się zrozumieć otaczającą go rzeczywistość.

 

Knut Hamsun (wikimedia.org)

 

Książka została uznana za najlepszy utwór non-fiction po roku 1945 w kategorii Kultura i Rozrywka przez członków Norweskiego Stowarzyszenia Zawodowych Autorów Literatury i Tłumaczów.

 

Czy Hamsun był zatem zdrowy, czy tylko udawał chorego???

 

Autor: Marcin Matusiak

 

PS Niebawem powstanie nowe Internetowe Czasopismo Literackie Atrament, gdzie ów tekst też się znajdzie. Tam będzie jeszcze więcej tego typu artykułów, a także ciekawostek, recenzji, olśniewających grafik itd.

Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą Altao.pl. Kup licencję