Na początek wspomniana suma. Dla jednego laureata przewidziano… 12 milionów koron szwedzkich (SEK)! W porównaniu z 2025 rokiem, to wzrost o 1 mln. Nieprzypadkowy. Otóż mamy 125-lecie istnienia Nagrody Nobla. Stąd postanowiono zwiększyć wartość nagrody pieniężnej. W przeliczeniu na polską walutę, daje to prawie 4,70 mln zł! To naprawdę sporo, nawet jeśli trzeba ją podzielić między sobą (na maksymalnie trzy części).
The Nobel Prize Medal. Photo: Alexander Mahmoud
Tydzień Noblowski za nami. Przechodzimy więc do 6 dziedzin, w których wyłoniono ludzi zasługujących na Nobla. Ale tym razem nietypowo, bo zaczynamy od końca. A zatem:
EKONOMIA
12 października przyznano Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych. Komu? Dwóm amerykańskim naukowcom. Profesorowie: Robert E. Hall (Uniwersytet Stanforda) i Michael Woodford (Uniwersytet Columbia) stworzyli „mikroekonomiczne podstawy stabilizacji makroekonomicznej”. Brzmi skomplikowanie? Wyjaśniamy.
Robert E. Hall i Michael Woodford (fot. Niklas Elmehed © Nobel Prize Outreach)
Chodzi o teoretyczne fundamenty, które wyjaśniają, w jaki sposób oczekiwania rynkowe konsumentów i firm wpływają na ich codzienne decyzje (takie jak zakupy czy zatrudnienie) oraz na skuteczność działań banków centralnych. Praca tych badaczy zrewolucjonizowała sposób, w jaki współczesne instytucje finansowe (też Narodowy Bank Polski), prognozują inflację, a w dalszej perspektywie podejmują decyzje dotyczące wysokości stóp procentowych.
Ilustracja - Nobel z Ekonomii (materiały graficzne/NobelPrize.org)
POKOJOWA NAGRODA NOBLA
Nie, nie oburzony Trump, który uważa, że powinien być nagradzany co roku. Tutaj 9 października Norweski Komitet Noblowski wybrał południowoafrykańską prawniczką (byłą wysoką komisarz ONZ ds. praw człowieka). To 85-letnia Navanethem „Navi” Pillay (która przybędzie do Oslo 10 grudnia na specjalną uroczystość).
Nagrodzona za wieloletnie wysiłki na rzecz promocji pokoju, praw człowieka oraz międzynarodowego porządku prawnego. Bo jak twierdzi komitet : „W czasach kryzysu multilateralizmu i geopolitycznych napięć trwały pokój musi opierać się na prawie międzynarodowym, a nie na woli najsilniejszych mocarstw”. Zgadzamy się z tym, mimo że dla części osób i państw (szczególnie Izraela) kandydatura Pillay do Pokojowej Nagrody Nobla była nieporozumieniem. Skąd kontrowersje? Wszak kobieta ta stała na czele niezależnej komisji śledczej ONZ ds. terytoriów palestyńskich. W swoich raportach oskarżyła Izrael o dopuszczenie się ludobójstwa w Strefie Gazy.
Navi Pillay (fot. Niklas Elmehed © Nobel Prize Outreach)
Ale dawniej, w czasach apartheidu w RPA broniła więźniów politycznych (w tym Nelsona Mandeli). Później przewodniczyła Międzynarodowemu Trybunałowi Karnemu dla Rwandy, gdzie przyczyniła się do przełomowego uznania gwałtów wojennych za formę ludobójstwa. Zasiadała także jako sędzia w Międzynarodowym Trybunale Karnym w Hadze.
LITERACKA NAGRODA NOBLA
W tej kategorii, co bardziej zaskakujące (na grupach miłośników książek na Facebooku nigdy nie padło jej nazwisko, przy obstawianiu zwycięzcy), Nobel trafi do rąk kanadyjskiej poetki, eseistki, tłumaczki i filolożki klasycznej – Anne Carson. Przeczytajmy wspólnie, dlaczego taką decyzję podjęła 8 października Akademia Szwedzka.
Anne Carson (fot. Niklas Elmehed © Nobel Prize Outreach)
Otóż Anne Carson (faworytkę bukmacherów, a nie innych) wyróżniono za: „odważną i pomysłową twórczość, która w twórczym dialogu z tradycją klasyczną stworzyła nowe formy dla współczesnej literatury”. Pisarka w unikalny sposób łączy poezję, esej, prozę oraz przekłady dzieł antycznych (m.in. Sofoklesa i Safony), zderzając klasyczne mity ze współczesną wrażliwością i językiem.
Ciekawostka: W 2025 roku Anne przyjechała do polskiej stolicy. W jakim celu? Po odbiór Międzynarodowej Nagrody Literackiej im. Zbigniewa Herberta.
Do jej najważniejszych dzieła (wydanych również w języku polskim) należą m.in.: „Piękno męża. Esej fikcyjny w 29 tangach” (opowieść bolesna, dotykająca rozpadu związku), „Autobiografia czerwonego” (nowatorska powieść wierszem stanowiąca reinterpretację greckiego mitu o Heraklesie i Gerionie) i „Dekreacja. Wiersze, eseje, opera” (wieloformatowy kolaż, w którym autorka nawiązuje m.in. do Joanny d’Arc).
CHEMIA
7 października świat dowiedział się, kto dostał Nobla z Chemii. Tutaj, podobnie jak w przypadku nauk ekonomicznych, było dwóch laureatów (ale emerytowanych profesorów). Francuz Henri B. Kagan i Japończyk Kenso Soai dokonali fundamentalnych odkryć w dziedzinie asymetrycznej syntezy organicznej (metafora dłoni) i stereochemii. Co w ich następstwie pozwoliło na rozwiązanie zagadki homochiralności, czyli powstawania wybranego wariantu lustrzanego cząsteczki. Dzięki nim możliwe było szerokie opracowanie narzędzi przy produkcji przez firmy farmaceutyczne bezpiecznych i tańszych leków.
Henri B. Kagan i Kenso Soai (fot. Niklas Elmehed © Nobel Prize Outreach)
Naukowcy wyjaśnili, jak zmusić reakcje chemiczne do tego, aby laboratorium powstała tylko jedna, konkretna wersja cząsteczki (lewa albo prawa), zamiast jej jednoczesnego lustrzanego odbicia (obu naraz).
Ilustracja - Nobel z Chemii (materiały graficzne/NobelPrize.org)
FIZYKA
Dzień wcześniej, 6 października poznaliśmy nazwisko człowieka, który jest fizykiem, i którego wyróżniono Noblem za „kluczowy wkład w budowę detektora neutrin IceCube na Antarktydzie oraz odkrycie wysokoenergetycznych neutrin pochodzenia astrofizycznego, co dało początek nowej dziedzinie astronomii”. Tym fizykiem cząstek elementarnych jest Belg – Francis Halzen (od 1971 roku związany z Uniwersytetem Wisconsin-Madison).
Francis Halzen (fot. Niklas Elmehed © Nobel Prize Outreach)
Halzen wykorzystał... lód na Biegunie Południowym jako wielką pułapkę na „kosmiczne duszki” „przylatujące” z odległych zakątków wszechświata (mikroskopijne, szybkie cząstki elementarne, tak małe, że niemal bezmasowe, bez problemu przenikające przez wszystko).
Ilustracja - Nobel z Fizyki (materiały graficzne/NobelPrize.org)
Dzięki stworzonemu w ten sposób obserwatorium IceCube, naukowcy potrafią dziś odczytać, z jaką energią i dokładnie z którego kierunku nadleciało neutrino. To otworzyło zupełnie nowe drzwi do badania czarnych dziur i potężnych kosmicznych katastrof, do których wcześniej nie mieliśmy dostępu.
MEDYCYNA i FIZJOLOGIA
I na koniec (choć powinno być na wstępie) Nagroda Nobla przyznana 5 października. Będzie ona wręczona 10 grudnia 2026 roku w Sztokholmie Karlowi Deisserothowi (amerykańskiemu psychiatrze i neurobiologowi), Peterowi Hegemannowi (niemieckiemu biofizykowi z Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie) oraz Georgowi Nagelowi (niemieckiemu fizjologowi z Uniwersytetu w Würzburgu). Panowie coś stworzyli i rozwinęli, mianowicie badawczą metodę zwaną optogenetyką. Pozwala ona na sterowanie aktywnością miliardów neuronów w żywym mózgu przy pomocy światła („włączanie” i „wyłączanie” jednym błyskiem tzw. „mikro-zaworu”).
Laureaci z dziedziny Medycyna i Fizjologia (fot. Niklas Elmehed © Nobel Prize Outreach)
Najpierw jednak testowali na specjalnych białkach (światłoczułych kanałach jonowych) u jednokomórkowych glonów. Krótko i prosto mówią: laureaci Nobla poświecili na nie laserem i zauważyli, że wtedy się otwierały i przewodziły prąd. To samo można robić z neuronami (wyglądającymi jak kable) i rozszyfrować ich konkretną rolę, „przenosząc” do ludzkiego mózgu geny kodujące te kanałorodopsyny.
Ilustracja - Nobel z Medycyny i Fizjologii (materiały graficzne/NobelPrize.org)
Czy uda się dzięki takiemu odkryciu całkiem przywrócić wzrok i wyleczyć schorzenia neurologiczne (od padaczki po chorobę Alzheimera)? Jest na to szansa!
Źródło: https://www.nobelprize.org/
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą Altao.pl. Kup licencję
